3-1- روشها57
3-2- موقعیت جغرافیای افغانستان58
3-3-2-آب و هوا62
3-4- ویژگیهای اجتماعی 63
3-4-1-جمعیت و پراکندگی63
3-4-2- سن وجنسیت 63
3-4-2- گونه های نژادی64
3-4-3- شاخصهای جمعیتی:66
3-4-4 -مرزهای سیاسی افغانستان معاصر67
3-4-5- پایان بازی بزرگ و تثبیت مرزهای سیاسی افغانستان71
3-4-6- پیامدهای تثبیت مرزهای سیاسی افغانستان در رقابت انگلیس و روسیه بر اوضاع 71
3-4-7- خطوط هفتگانهی مرزی افغانستان:73
3-5-ویژگیهای اقتصادی75
3-5-1-اقتصاد 75
3-5-2- معادن 76
3-5-3-+ طلا76
3-5-4-ذغال سنگ76
3-5-5- گازطبیعی نفت77
3-5-6- آهن77
3-5-7- مس77
3-5-8- بیرایت77
3-5-8-اورانیوم78
3-5-9- نقره 78
3-5-10- سرب78
3-5-11- صنایع 78
3-5-12- راهها78
3-5- ارتباطات79
فصل چهارم : تجزیه و حلیل یافته ها
4-2- مهمترین مولفه های تاثیر گذار بر مرز ایران و افغانستان 84
4-2-1- مواد مخدر 85
4-2-2- پناهندگان افغانی94
4-2-3- مذهب 99
4-2-4- اقتصاد100
4-2-5- مسأله مرزها 102
4-2-6- مسأله قاچاق انسان 103
4-2-7- مسأله قاچاق اسلحه 105
4-2-8- مسأله جرائم جنایی 107
4-2-9-تروریسم 108
4-2-10- نیروهای خارجی در افغانستان112
4-2-12- رودخانه هیرمند 115
فصل پنجم :نتیجه گیری ، پیشنهادات 125
5-1- نتیجه گیری126
5-2- ارزیابی فرضیه 127
5-3- مشکلات مرزی ایران و افغانستان 131
5-4- پیشنهادات 133
منابع 134
فهرست نمودارها
عنوان صفحه
نمودار 4-1- میزان تحت کشت خشخاش و تولید تریاک طی سال های 2003تا2008 در افغانستان 83
نمودار شماره4-2- حجم تلفات در اثر حملات گروه های شبه نظامی تروریستی(2010-2009)110
فهرست جداول
عنوان صفحه
جدول شماره 4-1- تعداد عملیات خرابکارانه و تروریستی در افغانستان بین اکتبر2009تا مارس 2010109
جدول شماره4-3- : منابع چالش زا و مهمترین دلایل اهمیت ایران و افغانستان برای یکدیگر123
فهرست نقشه ها
عنوان صفحه
نقشه 3-1- موقعیت مرزی ایران و افغانستان
نقشه شماره4-1: محدوده اثرگذاری منطقه ای جغرافیای تروریسم از سوی افغانستان 110
نقشه 4-2- حوزه رود هیرمند116
نقشه 4-3- هیرمند همراه شعب و سدهای روی آن سال 1333116
چکیده
آمایشمناطقمرزیدرایران،بهدلیلوجودمرزهایطولانیوقرارگیریبیشازنیمیازاستانهایکشوردرمرزهایبینالمللیباکشورهایهمجوار،ازجایگاهویژهایدرنظامبرنامهریزیکشوربرخورداراست. و عوامل زیادی بر روی آن تاثیر می گذارد بنابراین،هدفاینتحقیق ،ضمنتبیینجایگاهآمایشمناطقمرزیددو کشور ایران و افغانستان ؛شناختعناصرومؤلفهآن،چگونگیارتباطاینعناصربادیگرعناصروشناختاهمیتوضرورتپرداختنبهآمایشمناطقمرزیاست در خصوص آمایش مرزی ایران و افغانستان در مرزهای شرقی باید گفت که افغانستان تا آینده ای نامعلوم هم چنان در شمار کشورهای بی ثبات و چالش خیز جهان باقی خواهد ماند. در واقع تا زمان روی کار آمدن دولتی میانه رو، متمرکز و مورد پذیرش تمامی قبایل شمالی و جنوبی، این کشور صادر کننده انواع چالش و معضلات امنیتی و سیاسی به ایران و دیگر همسایگان خود خواهد بود. گر چه روی کار آمدن دولت حنفی و ضد شیعی در افغانستان، باعث بروز تنش های گسترده با ایران است، اما منابع بحران زای این کشور را می بایست در عواملی چون: فقر، توسعه نیافتگی، رقابت های مستمر ژئوپلیتیک همسایگان و قدرت های بزرگ، تنش های ایدئولوژیک برخاسته از مدرسه های دینی عربستان و شبه قاره، تولید مواد مخدر و ناهماهنگی های قومی و مذهبی جستجو کرد.
واژگان کلیدی : مرز ، آمایش مرزی ، ایران ، افغانستان
مقدمه
امروزهگرچهرویکردهایپیکرشناختیدرمطالعاتمرزیچندانمرسومنیستندروشایدتاحدودیبهایندلیلباشدکهپژوهشگرانتصورمیکنندهرآنچهممکناستدرموردسرحداتومرزهاارزشگفتنداشتهباشد،گفتهشدهاست اما . بایداذعانداشتکره،مرزهاهنوزهمنقشبسیارمهمیدرتعیینزندگیانسانایفامیکنند
موضوعاتمطرحدرمطالعاتمرزی،تنهابهخطمرزیاختصاصندارد،بلکهپسکرانههایخطوطمرزیهرکشوری،بهمثابهعاملتأمینکنندهامنیتخطوطمرزی،درجهاعتباربالاییدارد. ویژگریهایجمعیتیمناطقمرزیازقبیلمذهب،قومیت،زبانوبافتاجتماعی،ویژگیهایجغرافیاییمناطقمرزیازقبیلطولونوعمرز،مجاورتباکانونهایبقان،مناطقمرزیمورداختلاف،وجودتأسیساتمهمدرمنطقهمرزی،جایگاهمنطقهمرزیازحیثتوسعهیافتگیدرابعادمختلفودرنهایتویژگیهایمحیطبیرونیمنطقهمرزی،ازمواردقابلطرحوبررسیدرمحدودهمناطقمرزیبرشمردهمیشوند. مواردمطرحدرمرز ایران و افغانستان مشاهده می شود بسیاری از عوامل مشترک در بین دو کشور وجود دارد که می تواند بر آمایش مرزی افغانستان تاثیر گذار باشد به همین جهت در این پایان نامه در طی 5 فصل به بررسی هریک از عوامل تاثیر گذار پرداخته شده است که شامل
فصل اول :کلیات تحقیق
فصل دوم: مروری بر ادبیات نظری تحقیق
فصل سوم :روش شناسی تحقیق
فصل چهارم :تجزیه و تحلیلیافته های تحقیق
فصل پنجم: آزمون فرضیه ها و نتیجه گیری
1-1- بیان مسئله
با توجه به اهمیت مسئله امروزهیکیازعرصه هاینویندرمطالعاتحوزهبرنامه ریزیطرحهایتوسعهکشور،مناطقمرزیاست. هرچندازگذشتهتاکنونابعادگوناگونمسایلومشکلاتمربوطبهاینمناطقبهطورپراکندهموردمطالعهقرارگرفتهاست،اماآمایشمناطقمرزی،تاکنوننهتنهاجایگاهشدرنظامبرنامه ریزیتوسعهکشورتبییننشدهاست،بلکهابعادوویژگیهایآننیزکمترموردتوجهقرارگرفتهاست. ازاینروی،درحالحاضر،ضرورتانجاممطالعاتعلمیدراینرابطه،بیشازپیشاحساسمیشود. فقدانیکچارچوبنظریبرایانجاممطالعاتعلمیدررابطهباآمایشمناطقمرزی،درحالیکهنیازبهاقداماتسریعسیاسی،نظامیوتوسعهایدراینمناطقروبهفزونینهادهاست،یکیازمشکلاتیاستکهدستاندرکارانتوسعهوامنیتدراینمناطقباآنمواجهاند. برایناساس،حرکتبهسویتدویناینچارچوببهمنظوربهبودکمیوکیفیروندسیاستگذاریها،نظمدادنبهتصمیم گیریها،وتدوینبرنامههایتوسعهاینمناطقدرچارچوبیعلمیوکارامد،نیازمندتوجهوتدبیراست.مسئله اصلی این است که چه عواملی می تواند بر آمایش مرزی ایران و افغانستان تاثیر گذار باشد
1-2- اهداف تحقیق
1-بررسی عوامل موثر بر روابط مرزی ایران و افغانسان
2-بررسی تعیین مولفه های تاثیر گذار بر آمایش مرزی دو کشور ایران و افغانسان
3-بررسی اشتراکا و اختلافات مرزی دو کشور ایران و افغانستان
1-3- ضرورت تحقیق
یکیازعرصه هاینویندرمطالعاتحوزهبرنامه ریزیطرحهایتوسعهکشور،مناطقمرزیاست. هرچندازگذشتهتاکنونابعادگوناگونمسایلومشکلاتمربوطبهاینمناطقبهطورپراکندهموردمطالعهقرارگرفتهاست،اماآمایشمناطقمرزیبااینعنوان،تاکنوننهتنهاجایگاهشدرنظامبرنامه ریزیتوسعهکشورتبییننشدهاست،بلکهابعادوویژگیهایآننیزکمترموردتوجهقرارگرفتهاست. ازاینروی،درحالحاضر،ضرورتانجاممطالعاتعلمیدراینرابطه،بیشازپیشاحساسمیشود. فقدانیکچارچوبنظریبرایانجاممطالعاتعلمیدررابطهباآمایشمناطقمرزی،درحالیکهنیازبهاقداماتسریعسیاسی،نظامیوتوسعه ایدراینمناطقروبهفزونینهادهاست،یکیازمشکلاتیاستکهدستاندرکارانتوسعهوامنیتدراینمناطقباآنمواجهاند. برایناساس،حرکتبهسویتدویناینچارچوببهمنظوربهبودکمیوکیفیروندسیاستگذاریها،نظمدادنبه تصمیم گیریها،وتدوینبرنامههایتوسعهاینمناطقدرچارچوبیعلمیوکارامد،نیازمندتوجهوتدبیراست
1-4- سوالهای تحقیق
1-آیاآمایشمرزیبیندوکشورایرانوافغانستانبرتهاجمفرهنگیتاثیردارد
2-آیا ایجادوحدتسیاسیومذهبیدردوکشورایرانوافغانستانبرتهاجمفرهنگیتاثیردارد
1-5- فرضیه ها تحقیق
1-به نظر می رسد که قاچاق مواد مخدر در آمایش مرزی ایران و افغانستان تاثیر دارد
2-به نظر می رسد که ایجاد وحدت سیاسی و مذهبی در دو کشور ایران و افغانستان بر آمایش مرزی تاثیر دارد
1-6- محدوده تحقیق
محدوده تحقیق شامل مرز دو کشور ایران و افغانستان است هسایه غربی افغانستان ایران است که خط مرزی دو کشور حدود( 900) کیلومتر می باشد که از مرز ترکمنستان شروع و تا مرز پاکستان به شکل شمال و جنوب ادامه میابد. این خط مرزی توسط رودخانه ها، دشتهای وسیع، کوهپایه ها و دریاچه هامون از هم جدا می شود. رفت و آمد از این سرحد هم چون سرحد جنوبی و شرقی بسیار آسان است. در حقیقت نقشه افغانستان در میان کشورهای منطقه، شکل مشت بسته ی بخود گرفته که فاصله آن از شمال به جنوب نزدیک (600) کیلومتر و از شرق به غرب حدود(1240) کیلومتر می باشد.
1-7- بهره وران تحقیق
این تحقیق می تواند مورد استفاده برای سازمانهای مرتبط با امنیت کشور و سازمان نیروهای مسلح باشد
1-8- واژه ها و مفاهیم
مرز: مرزازجملهمفاهیمیاستکهدرعرصههایگوناگونسیاسی،اقتصادی،تجاری،فرهنگیوجغرافیاییکاربردهایمتفاوتیپیدامیکند. مرزبهدومفهومعینیمانندمرزهایرسمیکشورها،ویاذهنیبهکارمیرود؛مانندمرزهای,عقیدتی. کهمیتواندباز،بسته؛ضعیفویاقویباشد
آمایش :
طرحمطالعاتآمایشسرزمینبدلیلمغایرتکلیباآرمانهاواهدافانقلاباسلامیازجملهعدالتدرتوسعه
مناطقبهنوعیازسال 64 مسکوتباقیماند. قانوناساسیجمهوریاسلامیایرانمبتنیبرعدالتاجتماعیاست.اینتفکرساماندهیفضارابنحویکاملامتفاوتازآنچهقبلازانقلاببودمیطلبید.
2-1- مفهوممرز
مرزازجملهمفاهیمیاستکهدرعرصههایگوناگونسیاسی،اقتصادی،تجاری،فرهنگیوجغرافیاییکاربردهایمتفاوتیپیدامیکند. مرزبهدومفهومعینیمانندمرزهایرسمیکشورها،ویاذهنیبهکارمیرود؛مانندمرزهای,عقیدتی. کهمیتواندباز،بسته؛ضعیفویاقویباشد( ; Jones and Wild, 1994; درگذشتهوتاچنددههپیشوحدوداًتاپایاندورانجنگسرد،مرز؛نشانگراقتدارملی،محدودهاعمالحاکمیتوحفظامنیتملیازتجاوزاتخارجیبود. افزونبراین،چونمرزبهعنوانخطیاستکهسرزمینکشوررامحدودمیکندوآنراازخارججدامیسازد؛مناطقداخلی،مرکزیمیشودومناطقخارجیپیرامونیبهحسابمیآید. درفرایندانزواوبهحاشیهکشیدهشدنمناطقپیرامونی،مناطقمرزیخصوصیاتمناطقپیرامونیراپیدامیکند. بنابراین،درشرایطیکهمناطقمرزیدورازمرکزیککشورباشد،مناطقپیرامونیبهحسابمیآید. بنابراین،مناطقمرزیمحلتلاقیدوپدیدهناامنیوتوسعهنیافتگیدرمناطقپیرامونیاست.
باشرایطیکهجهاندرقرنبیستویکمپیداکردهویاپیداخواهدکرد،ازنظراتحادمیانکشورهاوبرداشتنموانعذهنیوفیزیکیدربرابرایناتحاد،اینپرسشهاتوسطاندیشمندانعلومسیاسی،جغرافیاییوبرنامهریزیمنطقهایمطرحمیشودکهآیاسیستمدولتحکومتهایملیپایدارمیماندویااینکهمرزهاکمرنگترازگذشتهمیشود؟آیاشرایطعکسالعملیکهدربرابرجهانیشدندربسیاریازمناطقجهاندرحالبروزاست،وبهصورتدرگیریونزاعهایقومیوفرهنگینمودپیدامیکند،مناطقمرزیرامتأثرمیسازد؟وآیامناطقمرزیبههمینصورتباقیمیماند؟(هاروی، 1387 ،ص176)
2-1-1 – ماهیت فلسفی مرز
بطور کلی تفاوت در خصیصه های موجودات اساس خلقت را تشکیل می دهد و نظام خلقت بشر بر تفاوت نهاده شده است .(حافظ نیا ، 1386 : مباحث کلاسی درباره مرز ) بنابراین تفاوت در بطن خود جدائی ، تفکیک و مرز را بهمراه دارد . چنانکه در قرآن کریم آمده است :
“یا ایها الناس انا خلقناکم من ذکر و انثی و جعلناکم شعوبا و قبائلا لتعارفوا ان اکرمکم عند الله اتقیکم “
یعنی : ای مردم همانا ما شما را از مرد و زن آفریدیم و شما را به صورت ملت ها و گروه و قبایل قرار دادیم تا همدیگر را بشناسید. همانا گرامی ترین شما در نزد خدا ، با تقوا ترین شماست . (قرآن کریم ، سوره حجرات ، آیه 13)
در همین راستا ژان گاتمن جدایی های سیاسی در گروه های انسانی را بررسی کرده و حرکتی (معنوی ) را محیط انسانی شناسایی کرد که ، با ظرافت ، افراد را در یک گروه انسانی گرد می آورد و آنان را از دیگر گروه ها جدا می سازد . و به یک ملت یکپارچه تبدیل می کند . وی در تشریح این نیرو می گوید :
” … جداگانه بودن نسبت به محیط دیگران و سر بلند بودن از ویژگی های خود از نمودهای ذاتی هر گروه انسانی است … برای جداگانه بودن نسبت به محیط دیگران ، یک منطقه نیازمند یک کوه یا یک دره ، یک زبان ویژه یا یک مهارت خاص نیست ، برای چنین هدفی یک منطقه اساساً نیازمند یک باور استوار بر پایه اعتقادی دینی ،برخی دیدگاه های ویژه اجتماعی و جلوهایی از خاطرات سیاسی است و اغلب به آمیخته ای از این هرسه نیاز دارد..” (مجتهد زاده ، 129:1379)
همچنان که کاملاً واضح است این یک نیاز ذاتی مردم است که برای اطمینان از احساس امنیت و بدست آوردن استقلال عمل ، در یک فضای محدود شده زندگی در یک سرزمین بودن مرزهای بیرونی – حتی اگر آنها نفوذ پذیر هستند ، مانند یک پوسته را تصویر کنیم . همچنان که روانشناسی محیطی به ما می گوید ، این پدیده یک اصل در وجود انسان است که : هر شخص دارای فضاهای شخصی متفاوتی است که وسیله اقدامات ، فضای مسکونی ، فضای فعالیتی و الی آخر ، تعریف می شود و هر کدام یک قلمرو را شکل می دهند . بنابراین مرزها بناهایی هستند که ، به وسیله درک (احساس ) از طرز تلقی نسبت به فضای مجاور درست می شوند . شکل (1) از سوی دیگر هیچ کس نسبت به این حقیقت شک ندارد که مرزها بطور اساسی آفریده های انسانی هستند ، که اختلافات را درک کرده و مرزها را برقرار می کنند همچنان که از ابتدای خلقت تا کنون ، انسان – به طور فطری – در طول حیات خود همواره در تلاش بوده است تا حد توانایی اش ، ضرر و زیان را از محدوده ی زندگی خویش دورسازد و از ثروت ها و منابع موجود ، بیشترین بهره را ببرد . خوی سود طلبی افراد و محدود بودن منابع ثروت ها در ستر زمان ، سبب برخورد منافع و بروز اختلاف ها و تنش های فردی و گروهی و وقوع جنگ های خونین و ویرانگر شده است که این خود نیاز به مرزبندی و محدود بندی را از بین انسانها الزامی می کند همچنین نیازهای طبیعی انسانها به منابع موجود در محیط اطراف باعث شده تا انسان از ابتدای پیدایش خود و تشکیل قومیت ها و زندگی گروهی ، محدود معینی را برای خود مشخص کند و از آن محدوده در مقابل بهره برداری ، نفوذ و دخالت سایر افراد جلوگیری و در صورت لزوم ، به طور دسته جمعی از حریم خود دفاع نمایند بر این اساس انسان برای مشخص ساختن محیط پیرامون خود آنگونه که با گستره فعالیت همسایه تداخل پیدا نکند ، ناچار به تعیین خطوطی قراردادی در بخش پایانی و پیرامونی محیط زیست یا قلمرو خود بوده است . گونه گسترش یافته این مفهوم خط پیرامونی است که بخش پایانی گسترده فعالیت یک ملت را مشخص می سازد و جنبه ای سیاسی پیدا می کند که مرز خوانده می شود (مجتهد زاده 40:1381)
در مرحله دوم برای فهم ماهیت و محتوا مرزها به بررسی چند تعریف ارائه شده در این زمینه می پردازیم . در این بین هر چند یک تعریف به تنهایی نمی تواند مرزها را به صورت کامل تعریف کند.اما این تفاوت نشانگر مفاهیم و برداشت های متفاوت از ماهیت مرزاست ،اگرچه همه آنها عناصر و مضمون های مشترک و شناخته شده این تعاریف را قبول دارند:
– مارتین گلسنر
در واقع مرز یک خط نیست بلکه یک سطح عمودی است که از طریق فضا ، خاک و زیر زمین دولت های همسایه را برش می دهد.این سطح در روی زمین به صورت یک خط به نظر می رسد.(Glassner,1992:72).
– درایسدل – بلیک:
مرز به پدیده ای فضایی اطلاق می شود که منعکس کننده قلمرو حاکمیت سیاسی یک حکومت بوده و مطابق قواعد خاص در مقابل حرکت انسان ، انتقال کالا ، منابع ایجاد می کند.(در ایسدل و بلیک، 101:1374).
-دره میر حیدر
خطوط مرزی ، خطوط اعتباری و قراردادی هستند که به منظور تحدید حدود یک واحد سیاسی بر روی زمین مشخص می شوند (میر حیدر ، 161:1380)
– محمدرضا حافظ نیا
مرزها خطوطی هستند که حدود بیرونی قلمرو سرزمین تحت حاکمیت یک دولت ملی را مشخص می کند.مرزعامل تشخیص و جدایی یک واحد متشکل سیاسی یا یک کشور از دیگر واحد های مجاور آن است (حافظ نیا ، 69:1385) (مرزها بطور کلی تعیین کننده حدود حاکمیت و مالکیت یک دولت یا نظام سیاسی هستند و کشور ها و حکومت ها از یکدیگر جدا و متمایز می کنند( حافظ نیا 1381: 300- 299).
– معتمد نژاد
منشا ایجاد مرزها ، تفکیک قلمرو سیاسی ممالک مختلف است ، زیرا مرزها بیش ارز آنکه مشخص کننده محیط طبیعی باشند ، متمایز کنند حاکمیت ملل هستند (معتمد نژاد، 1347،ص80 ).
با توجه مطالب بالا و تعریف هایی که از مرزها در بالا ارائه شد می توان ماهیت مرزها را به صورت زیر بیان کرد :
ماهیت مرزها
2-1-2- منشا مرز
بطور کلی می توان گفت منشا شکل گیری مرز از زمان پیدایش انسان بر روی زمین است ، چون هر انسان برای خود مرز جداگانه ای ترسیم کرده و به وسیله این مرز خود را از دیگران جدا می کرده است .
برخی از جغرافیدانان با ختر زمین بر این باورند در حالی که انسان روزگاران باستان برای تعیین قلمرو فعالیت خود با مفهوم (سر حد )سر و کار داشت ، انسان مدرن ، در مورد پیرامون قلمروش ، به تشخیص و تعیین (مرز ) توجه دارد . این گروه از جغرافیدانان گمان دارند که مرز ، به مفهوم کنونی آن ، تا همین اواخر وجود نداشت . انسان کهن ، پایان فتوحات خود را (سر حد ) می شناخت . بدین ترتیب ، سر حد مفهومی کهن است و مرز مفهومی نوین (مجتهد زاده ، 41:1381 ) این مفهوم به شکل امروزی به زمانی بر می گردد که حکومت ها مطابق معاهده صلح وستفالیا ، 1648 م بنابر خواست ملت ها بوجود آمدند و بدین ترتیب منطقه سر حدی که محدوده بسیار وسیعی را در بر می گرفت جای خودش را به خط مرزی داد که بسیار کم عرض تر و مشخص تر از منطقه سر حدی بود(میر حیدر ، 143:1371) و به هر حال این مساله مورد پذیرش همگان است که نیاز به تعیین خطوط مشخص جدا کننده دو کشور و نقاط تماس میان آنها حاصل پیدایش حکومت ملت پایه1 در اقصاد جهانی قرن نوزدهم است. بی تردید مفهوم نو حکومت و سرزمین و اروپای دوران مدرن گسترش یافت ، ولی نادیده انگاشتن این حقیقت دشوار است که این مفاهیم ریشه در دوران های پیش از پدید آمدن اروپای دوران حکو مت ملتی دارد . آثاری در دست است گویای این که تمدن های کهن با مفهوم (حکومت ) در ارتباط با مفهوم (سرزمین ) و مفهوم (مرز ) آشنایی داشتند . دیوار چین ، دیوار هاردین2در بریتانیای امپراتوری روم ، و سد سکندر در شمال خاوری ایران شاید در حقیقت بخشی از منطقه گسترده تر برخورد (سر حد ) در دنیای کهن به حساب می آمدند . با این حال این واقعیت غیر قابل اجتناب است که حتی در آن مقام ، این دیوارها نماینده مفهوم خطی در فضا بودند که برای جدائی مفهوم (ما ) از( آنها )ترسیم شدند و این حقیقتی است که اصل زیر بنایی مفهوم مرز را شکل می دهد (مجتهد زاده و عسگری ، 147:1384) . همچنانکه در ایران آیین سر حدی داری در دوره صفویان به آیین مرز داری تبدیل شد که در آن حکومت مرز داری به وجود آمد ، مانندمرز داری بحرین کرانه ای (حسا و مجمع الجزایر بحرین ) اما در این دوره تلاشی برای تقویت ساختاری و حقوقی این آیین باستانی که بتواند پاسخگوی مقتضیات زمان باشد و چگونگی حقوقی روابط میان مرکز و پیرامون قدرت سیاسی را بر اصول مشخص و پایداری تعیین کند، به عمل نیامد (مجتهد زاده 67:1373)

2-1-3- تعریف مرز
بطور کلی برای تعریف مرز به همراه طبقه بندی و فهرست عنوان انواع مرز ، تلاش هایی توسط دانشمندانی مانند هارتشون (1936) ، هولدریچ (1940) ، جونز(45-1943 ) و کریستف (1959) انجام گرفته است . اگر چه اولین بحث در مورد مرزهای سرزمینی توسط جغرافیدانان دانشگاهی ، به زمان راتزل (1897) بر می گردد که رفتار ارگانیکی دولت مطرح کرد ، اما این موضوع توسط لرد کرزن (1908) و هولدریچ (1916) درباره مرزهای سیاسی و شکل گیری مرزهایی پی گیری شده است (1998:188 newman and paasi) این روند ، خود باعث شکل گیری تعاریف مختلفی درباره مرز شده است ، هر چند در مفهوم و محتوا تفاوت زیادی بین آنها وجود ندارد . زیر ابه چند تعریف از مرز اشار می کنیم :
-آلاسدایر درایسدل – جرالداچ بلیک :

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

مرز به پدیده ای فضایی اطلاق می شود که منعکس کننده قلمرو حاکمیت سیاسی یک حکومت بوده و مطابق قواعد خاصی در مقابل حرکت انسان ، انتقال کالا ، … مانع ایجاد می کند (در اسیدل و اچ بلیک ، 101:1374)
2-1-4- روند تکامل مرز
در گذشته حکومت ها با خطوط مرزی از یکدیگر تفکیک نمی شدند بلکه با سر حدات یا نواحی مرزی از هم باز شناخته می شدند . سر حدات3 نواحی سیاسی ـ جغرافیایی بودند که در ماورای قلمرو و یکپارچه یک واحد سیاسی قرار داشتند و لزوما تفکیک کننده حکومت ها بودند . این نواحی ، ضمن اینکه غالبا قلمرو دو حکومت را از هم جدا می کردند ، طمع حکومت ها را تحریک می کردند و به اشتغال در می آوردند. گاهی اوقات سر حدات دارای عوارض و پدیده های طبیعی ، نظیر رودخانه ها ، کوهها ، کویرها جنگلها و…بودند که به صورت یک مانع طبیعی عمل می کردند و گاهی اوقات نیز یک منطقه سر حدی در حکم منطقه حائل عمل می کرد و مانع از تماس و برخورد دو حکومت مجاور می شد (حافظ نیا ، 1381 : 299-300 ) اما با روند تحول و ماهیت حکومت های جدید که در خود فاکتورهای بسیار با اهمیتی برای تغییر مناطق سر حدی به خطوط مرزی داشت . حکومت های مدرن نیازمند حدودروشنی برای حوزه اقتدارشان در یک سرزمین بودند فعالیتهای متنوع حکومت کشور هسایه آغاز می شود ، غیر ممکن خواهد بود . فرایند های تاریخی گذار از مناطق سر حدی نا مشخص به خطوط مرزی معین ، نتیجه منطقی تحول در قوانین قبیله ای به قوانین سرزمینی بود . حاکمیت در نظام حکومتی مدرن اساساً سرزمینی است در حالی که در حکومت های قبیله ای اساس و مبنا بر روابط خونی (نژادی) قرار داشت. حق شهروندی بدون توجه به مکان تولد یا اقامت ، از طریق خون کسب می شد. حق شهروندی و خدمات در مورد هر شخصی که ادعای وابستگی خونی داشت اعمال می شد و تنها به او تعلق داشت (Dikshit,1995:54) با این وصف مفهوم مرز به شکل امروزی به زمانی بر می گردد که حکومت ها مطابق معاهده ،صلح وستفالیا ، 1648 م بنابر خواست ملت ها بوجود آمدند و بدین ترتیب منطقه سر حدی که محدوده بسیار وسیعی را در بر می گرفت جای خوش را به خط مرزی داد بسیار کم عرض تر و و مشخص تر از منطقه سر حدی بود . از طرف دیگر از یاد روز افزودن جمعیت و نیاز فراینده مردم به منافع طبیعی موجب شد که حکومت ها در علامت گذاری خطوط مرزی دقت کنند و مرزها تا حد امکان کمترین فضا را اشغال کنند (میر حیدر 119:1379) این خطوط مرزی4 از نشانه های تفکیک حکومت های جدید است که با خط باریک و نازکی دو کشور را از هم جدا می کند و قلمرو رسمی اعمال اراده سیاسی آنها را نشان می دهد . امروزه ارزش حقوقی دارند و حدود آن را دولتهای همسایه و هم مرز به طور رسمی تعیین و علامتگذاری می کنند . وضعیت خطوط مرزی در سوابق سازمان ملل متحد نیز ثبت می شوند ؛ بنابراین دارای ارزش بین المللی بوده ، جامع بین المللی آن را به رسمیت می شناسد . تعامل و ارتباط رسمی کشورهای مجاور از طریق گذرگاه ها و گمرکات مرزی تعریف شده برقرار می شود . مرزها و سر حدات ، تعیین کننده حریم مالکیت و حاکمیت کشورهایند و همواره مورد توجه حکومت ها بوده اند و حراست و حفاظت از حدود مرزی و پیشگیری از تجاوز و رخنه غیر قانونی عوامل دولتی و غیر دولتی به آنها ، دغدغه همیشگی حکومت هاست . مرزها کارکردهای امنیتی ، اجتماعی ، اقتصادی ، ارتباطی ، سیاسی و فرهنگی دارند. و حکومت ها در کنترل و مدیریت ارتباط و تعامل با کشر های همسایه یا کشورهای غیر مجاور ، از آن سود ی برند (حافظ نیا ، 1381 ؛300)
2-1-4-1 سر حد
(ژان گاتمن ) از صاحب نظران برجسته جغرافیای سیاسی درباره سر حد می نویسد : (نزد برخی ملت ها سر حد خطی بود در فضا که می بایستی حفظ و نگهداری می شد . مفهوم فرانسوی (سر حد طبیعی ) شاید بهترین جلوه دهنده این برخورد باشد. نزد دیگر ملت ها سر حد یک منطقه پیرامونی بود که دگرگونی های اجتماعی و اقتصادی پدید آورنده یک ملت را سبب می شد و به زیستن آن ملت یاری می داد ..) (مجتهد زاده ،31:1379)
سرحد در زمان های قدیم ، به منطقه تماس میان دو نهاد دارای موجودیت که از نظر اجتماعی و سیاسی یکپارچه بودند اطلاق می شد و هر سر حدی دو نهایت را نشان می داد . می توان با اطمینان خاطر ، سر حد را به عنوان شاخص حدود بیرونی قدرت و نفوذ یک حکومت و یا نشانه لبه های فشار سیاسی یک قدرت در مقابل دیگری توصیف کرد ( مجتهد زاده ، 1380 : 35 ). بهترین نمونه مناطق سرحدی در جهان کهن را می توان بین دو امپراتوری ایران و روم یافت . به طوری که ساسانیان دولت حیره در بین النهرین و رومیان دولت غسان در شامات را به عنوان منطقه سرحدی خود با طرف مقابل تاسیس کردند ( مجتهد زاده ، 1382 : 67 ).
2-1-4-2- تمایز بین سر حدات و مرزها :
جغرافیدانان در تعیین تفاوت سر حد و مرز توضیحات گوناگونی ارائه داده اند. از جمله (کریستف ) در سال 1959 می گوید : (سر حد از مفهوم حد5 جلویی یا حد انتهایی تمدن می آید .”مرز ” از مفهوم “محدوده ها “6گرفته شده است که به محـــدوده سرزمیــن اطلاق می شود . به این ترتیب ، سر حد نگاه به بیرون دارد و مرز محدود کردن در درون را می رساند . در حالی که مرز، خط مشخص کردن جدایی (دو کشور ) است ، سر حد ، منطقه برخورد (دو ابر قدرت ) شمرده می شود (که Taylor, 1989:145) با این وجود ، این مفهوم نگاری میان واژه های فارسی مرز و سر حد دقیقا جاری نیست . دو مفهوم مرز و سر حد که در مقام برگردان واژه های Boundary و Frontierبه کار گرفته می شوند ، پویایی مفهومی جداگانه ای در زبان فارسی دارند در حالیکه “مرز” در فارسی از مفهوم “سامان ” فراتر نمی رود و آن خطی است جدا کننده دو سرزمین که هیچ گونه نگاه به درون یا بیرون را نمی رساند ، “سر حد ” در حقیت مفهوم میزان نهایی یا “اندازه ” را می توان رساند که در جای خود مفهوم “بس” یا “کفایت داشتن ” را می رساند و بیشتر جنبه نگاه به درون دارد و از پویایی سیاسی “نگاه به بیرون “داشتن بهره چندانی نمی برد (مجتهد زاده ،32:1379) پرسکات هم در ترمینولوژی مرز درباره تفاوت مرز و سرحد اشاره دارد و یک ناحیه یا محدوده مرزی (13 Perescott.1987:) با توجه به مطالب فوق به صورت کلی تمایز بین سر حدها و مرزها را می توان بصورت زیر بیان کرد :
1-سرحدات نگاه به خارج دارند در حالی که مرزها نگاه به درون دارند . در مورد سر حد توجه اصلی مستقیماً به مناطق دو افتاده ای است که هم منبع خطر و هم غنایم مطلوب هستند . پسکرانه “وطن ” بندرت نیروی اداره کردن زندگی های سر حدی دارند. بر عکس مرز دارای جهت داخلی است . مرز از طریق اراده دولت مرکز است در حالی که مرز تجسم نیروهای متمایل به مرکز است و این تمایز به ترتیب از جهت های داخلی و خارجی آنها در روابط با اکومن مشتق شده است .
3- سر حد یک عامل منسجم کننده کشورها در هر دو طرف هستند و بر عکس مرز عامل جدا کننده است . در یک منطقه گذر بین قلمرو یک شیوه زندگی وشیوه دیگر سر حدات نمایاننده نیروهایی است . که نه بطور کامل با داخل کشور مشابه اند و نه از کشور دیگر راضی اند . آنها فرصت عالی برای نفوذ و سلطه متقابل بین گروههای سر حدی کشورهای همسایه هستند . بنابراین علیرغم اینکه جغرافیای طبیعی ، فرهنگ و عوامل سیاسی ممکن است تمایل داشته باشند که این نقش را پنهان کنند ، سر حدات یک عامل انسجام در طول خطوط مرزی جلوگیری کنند.
4- سر حدات گذر گاه بین مناطق جغرافیایی هستند . بر عکس مرزها به لحاظ منشا و کار کرد کاملاً سیاسی هستند .
5- به لحاظ صفت سر حدات منطقه ای و مرزها خطی هستند . اولی ممکن است به صورت طبیعی مشخص شود به این دلیل که بخش از سطح زمین است . در برخی موارد سر حدات به عنوان مناطق جغرافیایی تنزل می یابند و به خاطر اینکه آنها بیشتر کیفیت های فردی مبتنی بر کارکردشان بعنوان مناطق سر حدی در اختیار دارند . مرزها مصنوعی هستند چون آنها بوسیله انسان انتخاب ، تعیین و علامت گذاری می شوند.
6- سر حدات پدیده های مربوط به گذشته هستند درحالی که مرزها به زمان حال تعلق دارند . این به خاطر این است که بر خلاف سر حدات خطوط مرزی از ضروریات کارکردی حکومت های مدرن هستند .
سر انجام یک سر حد چه فیزیکی ، زبانی ، مذهبی یا قومی باشد نمی تواند حرکت کند . ممکن است کارکردهایش تغییر کند و بسیاری از کارکردهای سرحد باید در مکانش باقی بماند . در مقایسه مرزها معنای غیر قابل حرکت ندارند . تا جنگ جهانی دوم اغلب ، هر تغییر در تعادل قدرت بین دو همسایه ، با یک تغییر ” جابجایی ” در موقعیت خطوط مرزی ظاهر می شد (Dikshit,1995:59-60)
2-2- انواع مرز
2-2-1-مرزهای خشکی
بطور کلی مرزها دارای طبقه بندی های گوناگونی هستند و هر کدام از این طبقه بندی ها نیز بر اساس فاکتورهای خاصی صورت گرفته اند. بر اساس فاکتورهای مرفولوژ ی ،زمان تاسیس ، وضعیت قانونی و کارکرد و …(Glassner,1992:73) . همچنین از نظر چگونگی بوجود آمدن و درجه انطباق آنها با توزیع گروههای نژادی و فرهنگی . دیگری از جهت انطباق مرزها با عوارض طبیعی (میر حیدر ،164:1381) این موضوع طبقه بندی های مرزی ارزش چندانی ندارند ،هر مرز در نوع خود منحصر به فرد است و اغلب پیچیدگی آن مانع از این می شود که تحت یک طبقه بندی ساده قرار گیرند(در ایسدل واچ . بلیک. 106:1374)
اما بصورت کلی طبقه بندی های صورت گرفته درباره مرزها به شرح ذیل می باشد :
تقسیم بندی مرزها از نظر درجه انطباق آنها با توزیع گروه های نژادی و فرهنگی که اگر این خط مرزی ضمن جدا کردن اراضی دو کشور ، دو قوم و ملت مختلف را نیز از یکدیگر جدا کند ، آنرا می توان بهترین نوع خط دانست (میر حیدر ،58:1371) بر این اساس تقسیم بندی هارتشون طبقه بندی پنج گانه از مرز به ترتیب زیر ارائه کرده است :
1- مرزهای پیشتاز7 : که در مناطق کاملاً غیرمسکون ، همگام با پیشروی انسان هامشاهده می شوند.
2- مرزهای قبل از سکونت8 : که قبل از استقرار متراکم انسان ها و قبل از شکل گیری بخش اعظم چشم انداز فرهنگی بر روی زمین پیاده می شوند .مثل مرز بین کانادا و آلاسکا.
3- مرزهای تطبیقی9 : که هماهنگ و مطابق با الگوهای فرهنگی ترسیم می شوند . مثل مرز بین ایران و جمهوری آذربایجان .
4- مرزهای تحمیلی10 : که بدون توجه به سیمای فرهنگی ترسیم می شوند .
5- مرزهای متروکه11 : که به علت بی اعتبار بودن از اهمیت کمتری برخوردارند ولی اثرات آنها هنوز در چشم انداز نمایان است. مثل مرز بین سومالی ایتالیا با اتیوپی در شاخ آفریقا (در ایسدل واچ . بلیک.101:1374).
در یک تقسیم بندی دیگر مرزها با عوارض طبیعی تقسیم بندی ها مختلفی وجود دارد . به عنوان نمونه باگرز چهار نوع مرز پیشنهاد می کند :

1-مرزهای فیزیوگرافیک، که در امتداد عارض طبیعی زمین مثل رودخانه ، رشته کوه ، دراچه و باتلاق تحدید شده باشد . مرزهای رودخانه ای هم که مسئله زایی شهرت دارند نه فقط به علت مشکلاتی که از مکان گزینی (در امتداد خط میانه باشد یا تالوگ، ساحل راست باشد یا ساحل چپ ) ناشی می شوند بلکه به علت پیشامدهایی که در اثر تغییر ناگهانی مسیر رود بوقوع می پیوندد پدید می آیند.
2- مرزهای انسانی – جغرافیایی ، که در امتداد پدیده هایی مثل جاده ، راه آهن و کانال تحدید می شوند و یا خط تقسیمات قبیله ای ، مذهبی و یا قومی را دنبال می کنند.
3- مرزهای هندسی ، که بر اساس طول و عرض جغرافیایی (مدارات و نصف التهارات ) تحدید می شوند .
4- مرزهای ترکیب یا نامشخص ، که ترکیبی از سه نوع قبلی هستند(درایسدال و اچ. بلیک.111:1374)در جهت دیگر خانم دره میرحیدر با این دیدگاه که دسته بندی مرزها از سوی هارتشون از منطق محکم جغرافیایی و سیاسی بهره چندانی ندارد معتقد است که مرزها را به دونوع کلی تقسیم می کند :


پاسخ دهید